Konrad Adenauer

Dostępne także w języku Deutsch

Konrad Adenauer, niemiecki polityk, mąż stanu, jeden z twórców zjednoczonej Europy. Ur. 5 I 1876 w Kolonii, zm. 19 IV 1967 r. w Rhöndorf k. Bonn. Ojciec A. był urzędnikiem sądowym w sądzie apelacyjnym w Kolonii. A. odebrał surowe wychowanie w duchu katolickim. Ukończył gimnazjum w Kolonii, studiował prawo i ekonomię na uniwersytetach we Freiburgu, Monachium i Bonn. Pracę zawodową rozpoczął jako asesor sądowy (1901). W 1904 ożenił się z Emmą Weyer (zm. 1916), z którą miał troje dzieci. Zrezygnował z kariery w sądownictwie, wybierając pracę w magistracie kolońskim. W 1906 wybrany na zastępcę nadburmistrza Kolonii z ramienia katolickiej partii Centrum, której był członkiem. Trzy lata później został 1. zastępcą burmistrza Kolonii. W 1917 został nadburmistrzem Kolonii. Sprawując ten urząd, zorganizował targi, reaktywował uniwersytet, zadecydował o budowie nowego portu rzecznego, popierał rozwój przemysłu w mieście, stworzył obszary zieleni, wybudował stadion sportowy, dbał o rozwój szkolnictwa sportowego i muzycznego, popierał budowę autostrady z Kolonii do Bonn. Klęska Niemiec w I wojnie świat., rewolucja oraz upadek monarchii przyczyniły się do powstania ruchów separatystycznych, także w Nadrenii. A. myślał wprawdzie o odłączeniu Nadrenii od Prus, ale nie od Rzeszy, co mu niesłusznie zarzucano. W czerwcu 1919 zapobiegł zwycięstwu separatystycznego zamachu stanu w mieście, za co podziemny sąd separatystów skazał go na karę śmierci. W 1919 powtórne małżeństwo z Auguste Zisser (zm. 1948), z którego narodziło się 4 dzieci. W 1921 wybór na przewodniczącego Pruskiej Rady Państwa (do 1933 r.) Powodzenie w realizacji polityki komunalnej sprawiło, iż A. był wysuwany na stanowisko kanclerza Rzeszy (1921, 1926). W 1929 ponownie wybrany na stanowisko nadburmistrza Kolonii. Wrogi nazistom, próbował powstrzymać ich rosnące wpływy w mieście. W 1933 został przez nich usunięty z zajmowanego stanowiska oraz pozbawiony majątku. Schronił się w opactwie benedyktyńskim Maria Laach. W 1934 r. w czasie „nocy długich noży” po raz pierwszy aresztowany przez gestapo, po kilku dniach zwolniony. Za przyznane mu po procesie odszkodowanie od władz Kolonii za skonfiskowany majątek wybudował dom w Rhöndorf k. Bonn, gdzie żył na uboczu z rodziną, utrzymując się z renty. Obecnie mieści się tam muzeum jego imienia. Utrzymywał kontakty z działaczami opozycji antyhitlerowskiej, ale sam aktywnie w niej nie działał. Mimo to w 1944 r. został aresztowany po nieudanym zamachu na Hitlera. Kilka miesięcy przebywał w obozie w Kolonii, potem więzieniu w Braunweiler k. Kolonii. Nawiązał tam kontakty z więzionymi Polakami. W III 1945 r. powrócił na stanowisko nadburmistrza Kolonii z nominacji amerykańskich władz okupacyjnych. Po włączeniu Kolonii do strefy bryt. został w X 1945 usunięty ze stanowiska. Po początkowym zakazie działalności politycznej w brytyjskiej strefie okupacyjnej, A. został wybrany w 1946 przewodn. CDU w tej strefie. Był przewodn. frakcji CDU w Landtagu kraju Nadrenia-Westfalia. Jako przewodniczący Rady Parlamentarnej (1948-1949) wywarł duży wpływ na ostateczny kształt ogłoszonej 23 V 1949 r. Ustawy Zasadniczej RFN. Po zwycięstwie CDU/CSU w pierwszych wyborach do Bundestagu i zawarciu koalicji z FDP i DP A. został wybrany kanclerzem RFN (15 IX 1949). Urząd ten sprawował nieprzerwanie do 1963 r. W l. 1951-1955 był równocześnie min. spraw zagranicznych. W 1951 r. A. wybrano przewodn. CDU (do 1966 r.). A. konsekwentnie realizował koncepcję „społecznej gospodarki rynkowej”, której autorem był minister gospodarki L. Erhard. RFN nie tylko dźwignęła się z ruin, ale i stosunkowo szybko osiągnęła wysoki poziom życia („adenauerowski cud gospodarczy”). Zaowocowało to stabilizacją wewnętrzną (zmniejszenie bezrobocia, integracja „wypędzonych”, reforma rent) i rosnącym poparciem społecznym. W l. 1947-1961 CDU/CSU posiadało absolutną większość w Bundestagu i rządziła samodzielnie. W polityce zagranicznej A. dążył do odzyskania suwerenności i zaufania międzynarodowego poprzez wprowadzenie systemu demokrat. i powiązanie RFN ze światem zachodnim, zwłaszcza z krajami Europy zach. W 1949 A. podpisał z zachodn. mocarstwami okupacyjnymi umowę petersberską, która zezwalała m. in. na wstępowanie RFN do organizacji międzynarodowych. W 1950 r. RFN przystąpiła do Rady Europy. A. aktywnie uczestniczył w powstaniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, która stała się pierwszym etapem zbliżenia z Francją i integracji zachodniej Europy. 1951 r. pierwsza wizyta A. we Francji. 1952 podpisanie traktatu z trzema mocarstwami („układ niemiecki”) w Bonn, który przyznawał RFN niemal całkowitą suwerenność w polit. wewn. i zagran. w zamian za przystąpienie do projektowanej Europejskiej Wspólnoty Obronnej. W tym roku A. podpisał z Izraelem umowę o odszkodowaniach. W 1953 r. A. przebywał po raz pierwszy w USA. Po odrzuceniu Traktatu o Europejskiej Wspólnocie Obronnej przez parlament francuski w 1954 r., podjął negocjacje w sprawie przyjęcia RFN do NATO i Unii Zachodnioeuropejskiej (układy paryskie). W 1955 r. RFN przystąpiła do NATO. Sukces polityki zachodnioeuropej. był dla A. ważniejszy niż poprawa stosunków z ZSRR i jej satelitami. A. odrzucał wszelkie propozycje ZSRR, które zakładały zjednoczenie Niemiec pod warunkiem ich neutralizacji (nota Stalina z marca i kwietnia 1952 r.). W 1955 r. zdecydował się jednak na wizytę w Moskwie. Jej skutkiem było nawiązanie stosunków dyplomatycznych oraz zwolnienie 10 tys. jeńców niemieckich i 20 tys. deportowanych. Mimo pozytywnego stosunku do Polaków, A. odrzucał możliwość nawiązania stosunków z PRL. Na przeszkodzie stanęły przekonania kanclerza (antykomunizm) oraz racja stanu RFN (nieuznawanie granicy polsko-niemieckiej oraz istnienia NRD, tzw. doktryna Hallsteina). Przeciwni temu byli także wypędzeni, którzy w l. 50. odgrywali znaczącą rolę w polityce RFN. Postawa A. była przedmiotem ataków propagandy komunist., co ułatwiały niefortunne posunięcia kanclerza (np. przyjęcie godności rycerza zakonu krzyżackiego w 1958 r.) Zwieńczeniem procesu jednoczenia się zachodniej Europy, w którym coraz większą rolę odgrywał A. i RFN, było podpisanie traktatów rzymskich w 1957 r. i utworzenie EWG oraz EURATOM. A. interesował się zjednoczeniem Europy jeszcze przed wojną (ruch paneuropejski). Widział w nim nie tylko szansę na odbudowę własnej suwerenności, ale i na zabezpieczenie Europy Zachodniej przed komunizmem. Obawiając się wycofania USA z Europy, uważał, że państwa zachodnioeuropejskie powinny stworzyć nowe centrum polityczne („trzecia siła”). A. nie zaniedbywał przy tym stosunków bilateralnych, rozwijając współpracę z Francją. W 1954 r. zawarto porozumienie w sprawie Zagłębia Saary. W 1963 r. oba kraje podpisały w Paryżu układ o przyjaźni, rozpoczynając proces pojednania i zbliżenia. Szczególnie bliskie stosunki A. łączyły z prezydentem Francji Ch. De Gallem. W końcu lat 50. dał o sobie znać kryzys wewnętrzny w RFN. Zakulisowe zabiegi A. o urząd prezydenta RFN przyniosły spadek jego popularności. Pogłębiła go opieszała reakcja na budowę muru berlińskiego (13 VIII 1961). Pojawiły się głosy o konieczności rewizji polityki wobec Wschodu i zmian personalnych na najwyższym urzędzie RFN. A. udało się wprawdzie po wyborach parlamentarnych w 1961 r. powołać 4. gabinet CDU/CSU i FDP, zobowiązał się jednak do ustąpienia przed upływem kadencji. Decyzję przyspieszyła tzw. afera „Spiegla”, uznana za zamach na wolność prasy. A. odszedł od władzy 15 X 1963 r. Wcześniej zgodził się na utworzenie polsko-zachodnioniem. misji handlowych, co zapowiadało przełom w stosunkach z Warszawą. Dymisja nie oznaczała wycofania się z życia polit. W 1965 r. A. ponownie został wybrany deputowanym do Bundestagu piątej kadencji. Przystąpił do spisywania swych wspomnień (cztery tomy ukazały się w l. 1965-1968). Konsekwentnie opowiadał się za integracją europejską (przemówienie w Madrycie w 1967 r.) Po jego śmierci w RFN ogłoszono żałobę narodową. Został pogrzebany na cmentarzu wiejskim w Rhöndorf. A. otrzymał 54 odznaczenia (m. in. papieski order Chrystusa, Wielki Krzyż Zasługi RFN, Wielki Krzyż Francuskiej Legii Honorowej), 24 doktoraty hororis causa i honorowe obywatelstwa kilka miast.

H. Köhler, Adenauer. Eine politische Biographie, Frankfurt/M. 1994; K. Ruchniewicz, Adenauer i Europa, Wrocław 1998; G. Uexkuell, Adenauer, Lublin 1995; H.-P. Schwarz, Adenauer. Der Aufstieg: 1876-1952, wyd. 3, Stuttgart 1986; tenże, Adenauer. Der Staatsmann: 1952-1967, Stuttgart 1991

Tekst przygotowany przez dr Krzysztofa Ruchniewicza, Dyrektora Centrum Studiow Niemieckich i Europejskich im. Willy Brandta na Uniwersytecie Wroclawskim.

Więcej o Konradzie Adenauerze:

"Stosunek Adenauera do Polski i Polaków", w: Konrad Adenauer. Człowiek, polityk i mąż stanu, praca zbiorowa pod red. Hansa Petera Mensinga i Krzysztofa Ruchniewicza, Warszawa: Kontrast, 2001, s. 71-97